Tenglamalar va sistemalar — darslikdagidek yozing va bosqichma-bosqich yechimni oling
Tenglama
Chiziqli tenglamalar sistemasi
📚 Nazariya: tenglamalar qanday yechiladi
Chiziqli tenglama ax + b = 0 hadlarni ko‘chirish orqali yechiladi: x qatnashgan hadlar — chapga, sonlar — o‘ngga (ko‘chirilganda ishora o‘zgaradi), so‘ng ikkala tomon x oldidagi koeffitsiyentga bo‘linadi.
Kvadrat tenglama ax² + bx + c = 0 diskriminant D = b² − 4ac orqali yechiladi. Agar D > 0 bo‘lsa — ikkita ildiz, D = 0 — bitta ildiz, D < 0 — haqiqiy ildizlar yo‘q. Ildizlari: x = (−b ± √D) / 2a.
Kub tenglama ax³ + bx² + cx + d = 0 maktabda tanlash orqali yechiladi: agar “chiroyli” (ratsional) ildiz bo‘lsa, u albatta ±p/q sonlari orasida bo‘ladi, bunda p — ozod hadning bo‘luvchisi, q — bosh koeffitsiyentning bo‘luvchisi. Ildiz topilgach, ko‘phad (x − ildiz) ga bo‘linadi va oddiy kvadrat tenglama qoladi.
Darajasi 4 va undan yuqori tenglamalar avval soddalashtiriladi: x qavsdan tashqariga chiqariladi, tenglamada faqat x⁴, x² va son bo‘lsa (bikvadrat tenglama), t = x² almashtirish bajariladi. Almashtirish bo‘lmasa, ±p/q orasidan ratsional ildizlar izlanadi va ko‘phad (x − ildiz) ga bo‘linadi. Aniq ildizlar bo‘lmasa, ular sonli usulda topiladi, ularning aniq sonini esa Shturm teoremasi beradi.
Kasr tenglamalar umumiy maxrajga ko‘paytiriladi, lekin avval aniqlanish sohasi yoziladi: maxraj nolga teng emas. Ildizli tenglama boshqa tomoni manfiy bo‘lmagan shartda kvadratga oshiriladi. Modulli tenglama ta’rif bo‘yicha yoki oraliqlar usuli bilan yechiladi. Aniqlanish sohasiga yoki shartga mos kelmaydigan ildizlar chet ildizlardir, ular tashlab yuboriladi.
aˣ = b ko‘rsatkichli tenglamalar shunday yechiladi: b soni a ning darajasi bo‘lsa yoki sonlar bitta asosga keltirilsa, daraja ko‘rsatkichlari tenglanadi; b ≤ 0 bo‘lsa, ildizlar yo‘q, chunki aˣ > 0; aks holda logarifm ta’rifiga ko‘ra x = logₐb. Tenglamada a²ˣ va aˣ bo‘lsa, t = aˣ, t > 0 almashtirish bajariladi. Logarifmik tenglamalar aniqlanish sohasidan boshlanadi: logarifm belgisi ostida faqat musbat sonlar bo‘ladi. Logarifm xossalari bilan bitta logarifmga keltiriladi va argumentga o‘tiladi: logₐf = c ⇔ f = aᶜ. Aniqlanish sohasidan tashqaridagi ildizlar — chet ildizlar. Yozilishi: 2^(x+1)=8, log_3(x-1)=2, ln x, lg x.
Chiziqli tenglamalar sistemasi Gauss usuli bilan yechiladi: tenglamalar bir-biriga qo‘shilib, noma’lumlar navbat bilan yo‘qotiladi, toki oxirgi tenglamada bittasi qolguncha; so‘ng topilgan qiymatlar pastdan yuqoriga qo‘yiladi (teskari yo‘l).
Erkin yozuv: 2x+6=0, 3(x-1)=2x+5, y*9, kasrlar va o‘nli sonlar bo‘laveradi. Ildiz — sqrt(x+3) yoki √(x+3), modul — |x-2|. Sistemada har bir qator — bitta tenglama, o‘zgaruvchilar — istalgan harf (x, y, z…).
Tez-tez beriladigan savollar
Bu bepulmi?
Ha, bu kalkulyator bepul va ro‘yxatdan o‘tishni talab qilmaydi. Hammasi serverda emas, to‘g‘ridan-to‘g‘ri brauzerda hisoblanadi.
← Barcha matematika vositalari