O‘rta qiymat, mediana, moda, dispersiya va standart chetlanish — sonlarni qo‘ying va qadamma-qadam yechimni oling

Ma’lumotlar

Bo‘sh joy, nuqtali vergul orqali yoki yangi qatordan — jadvaldan ustunni qo‘yish mumkin.

Dispersiya:
Sinab ko‘ring:
📚 Nazariya: o‘rta qiymat, mediana, moda va dispersiya nima

O‘rta arifmetik x̄ — barcha sonlar yig‘indisi ularning soni n ga bo‘linadi. Sonlar chastotalar jadvali bilan berilsa, har bir qiymat uning chastotasiga ko‘paytiriladi: x̄ = (x₁n₁ + x₂n₂ + …)/n. O‘rta qiymat — qatorning «muvozanat nuqtasi»: diagrammada uning ostida uchburchak turadi, ikki tomondagi nuqtalar bir-birini muvozanatlaydi.

Mediana — tartiblangan qatorning o‘rtasidagi son. Avval sonlar albatta o‘sish tartibida joylashtiriladi. n toq bo‘lsa, mediana (n + 1)/2 o‘rinda turadi, juft bo‘lsa — o‘rtadagi ikki sonning o‘rtasi. Mediana o‘rta qiymatdan farqli o‘laroq, bitta juda katta yoki juda kichik sondan deyarli o‘zgarmaydi.

Moda — eng ko‘p uchraydigan qiymat. Modalar bir nechta bo‘lishi mumkin; barcha qiymatlar bir xil tez-tez uchrasa, moda yo‘q. Kenglik — eng katta va eng kichik sonlar ayirmasi.

Kvartillar tartiblangan qatorni to‘rt qismga bo‘ladi: sonlarning choragi Q₁ dan oshmaydi, yarmi — medianadan, to‘rtdan uchi — Q₃ dan. Kvartillararo kenglik IQR = Q₃ − Q₁. Turli mamlakatlar darsliklarida hisoblash qoidalari farq qiladi, shuning uchun javoblar mos kelmasligi mumkin: qator yarimlarining medianalari (O‘zbekiston, Rossiya, AQSH, Yaponiya), (n + 1)/4 o‘rin (Indoneziya, Hindiston, Buyuk Britaniya), n/4 o‘rin, butun bo‘lsa ikki sonning o‘rtasi (Germaniya, Xitoy), n/4 o‘rin yuqoriga yaxlitlash bilan (Fransiya). O‘z darsligingiz qoidasini tanlang. Chetga chiquvchi qiymat — kvartillardan 1,5·IQR dan ko‘proq uzoqdagi son; «mo‘ylovli quti»da u alohida nuqta bilan belgilanadi.

Dispersiya — o‘rta qiymatdan chetlanishlar kvadratlarining o‘rta arifmetigi: D = Σ(xᵢ − x̄)²/n. O‘rta qiymat noqulay bo‘lsa, D = Σxᵢ²/n − x̄² formulasi bilan hisoblanadi. Standart chetlanish σ = √D sonlar o‘rta qiymatdan o‘rtacha qanchalik uzoqlashishini ma’lumotlar bilan bir xil birlikda ko‘rsatadi. Maktabda odatda n ga bo‘linadi. Sonlar katta to‘plamdan olingan tanlanma bo‘lsa (oliy ta’limda va statistikada shunday), n − 1 ga bo‘linadi: bu tanlanma (tuzatilgan) dispersiya s². Kalkulyator ikkalasini ham hisoblaydi.

Ko‘p uchraydigan xatolar: medianani tartiblanmagan qatordan olish; n juft bo‘lganda ikki sonning o‘rtasi o‘rniga bitta sonni olish; dispersiya va standart chetlanishni chalkashtirish; o‘qituvchi n kutganda n − 1 ga bo‘lish (va aksincha); chastotalar jadvalida chastotalar yig‘indisiga emas, qatorlar soniga bo‘lish.

Tez-tez beriladigan savollar

Bu bepulmi?

Ha, bu kalkulyator bepul va ro‘yxatdan o‘tishni talab qilmaydi. Hammasi serverda emas, to‘g‘ridan-to‘g‘ri brauzerda hisoblanadi.